Sonsuz Ark/ Evrensel Çerçeveye Yolculuk
"Yapay zekâ genellikle insan düşüncesinden ödünç alınan bir dille tanımlanır, ancak bu kelime seçimleri, yeteneklerinin nasıl anlaşıldığını sessizce yeniden şekillendirebilir. Araştırmacılar, yapay zekâ tartışmalarında zihinsel dilin ne zaman ve nasıl ortaya çıktığını görmek için büyük ölçekli haber yazımını analiz ettiler."
Does AI Really “Know” Anything? Why Our Words Matter More Than We Think
Yeni bir araştırma, insan benzeri dilin yapay zekâ hakkında konuşma şeklimizi nasıl şekillendirdiğini inceliyor.
Düşün, bil, anla, hatırla.
İnsan Beyni, Yapboz Parçası, Yapay Zeka. (Görsel: Shutterstock)
Bunlar, insanların birinin zihninde olup bitenleri tanımlamak için her gün kullandığı zihinsel fiillerdir. Ancak aynı kelimeler yapay zekâya uygulandığında, istemeden bir bilgisayar sisteminin olduğundan daha insansı görünmesine neden olabilirler.
Iowa Eyalet Üniversitesi İngilizce Profesörü Jo Mackiewicz, “Günlük hayatımızda zihinsel fiilleri sürekli kullanıyoruz, bu nedenle makineler hakkında konuşurken de kullanmamız mantıklı; onlarla bağ kurmamıza yardımcı oluyor” diyor. “Ancak aynı zamanda, zihinsel fiilleri makinelere uyguladığımızda, insanların ve yapay zekanın yapabilecekleri arasındaki çizgiyi bulanıklaştırma riski de var.”
Mackiewicz ve Iowa Eyalet Üniversitesi'nde İngilizce öğretim üyesi ve ileri iletişim programı direktörü Jeanine Aune, yazarların yapay zekâ sistemlerini tanımlarken insan özelliklerini insan dışı şeylere atfeden kelimeleri (antropomorfize edici dil) nasıl kullandıklarını araştıran bir araştırma ekibinin parçasıdır. Çalışmaları yakın zamanda Technical Communication Quarterly dergisinde yayınlandı.
Ekipte ayrıca Brigham Young Üniversitesi'nde dilbilim doçenti olan Matthew J. Baker ve Kuzey Colorado Üniversitesi'nde İngilizce yardımcı doçenti olan Jordan Smith de yer aldı. Hem Baker hem de Smith daha önce Iowa Eyalet Üniversitesi'nden mezun olmuşlardı.
Zihinsel fiiller nasıl yanıltıcı olabilir
Mackiewicz ve Aune, yapay zekâ haberlerinde zihinsel fiillerin yanıltıcı olabileceğini, çünkü insan benzeri bir içsel deneyimi ima ettiklerini belirtmişlerdir. "Düşünmek," "bilmek," "anlamak" ve "istemek" gibi terimler inançları, arzuları veya bilinci işaret edebilirler. Ancak yapay zekâ sistemleri bu niteliklere sahip değildir. Duygular veya niyetlerden ziyade verilerdeki kalıplardan yararlanarak yanıtlar üretirler.
Ayrıca bu dilin yapay zekanın yapabileceklerini abartabileceği konusunda da uyardılar. "Yapay zeka karar verdi" veya "ChatGPT biliyor" gibi ifadeler, bir aracı gerçekte olduğundan daha bağımsız veya zeki gösterebilir; bu da performansının ne kadar güvenli veya güvenilir olduğuna dair beklentileri çarpıtabilir. Yapay zekayı niyetleri varmış gibi tanımlamak, dikkati gerçek karar vericilerden, yani bu sistemleri kuran, eğiten, devreye alan ve denetleyen kişilerden uzaklaştırabilir.
Aune, "Bazı insansı ifadeler okuyucuların zihninde yer edebilir ve yapay zekâya ilişkin kamuoyu algısını olumsuz yönde etkileyebilir" diyor.
Kelimeler üzerine kelimeler
Bu tür ifadelerin ne kadar yaygın olduğunu ölçmek için araştırmacılar, 20 ülkeden İngilizce haberlerle sürekli olarak güncellenen 20 milyardan fazla kelime içeren bir veri kümesi olan News on the Web (NOW) külliyatına başvurdular. Bu külliyatı, haber yazarlarının "öğrenir", "anlamına gelir" ve "bilir" gibi insanlaştırıcı zihinsel fiilleri "yapay zeka" ve "ChatGPT" terimleriyle ne sıklıkla ilişkilendirdiğini izlemek için kullandılar.
Mackiewicz ve Aune'nin belirttiğine göre, sonuçlar araştırma ekibini şaşırttı.
Ekip, analizlerinde üç temel bulgu tespit etti:
1. Haber makalelerinde yapay zeka (AI) ve ChatGPT terimleri zihinsel fiillerle nadiren birlikte kullanılıyor.
Mackiewicz, konuşma ve yazılı dil arasında insan biçimlendirme konusunda kesin bir karşılaştırma olmadığını, ancak mevcut araştırmaların faydalı bir bağlam sunduğunu belirtiyor. "İnsan biçimlendirmenin günlük konuşmada yaygın olduğu gösterildi, ancak haber yazımında çok daha az kullanıldığını tespit ettik," diyor.
Veri kümesinde, "ihtiyaçlar" ifadesi 661 kez ile en sık yapay zeka (AI) ile birlikte ortaya çıktı. ChatGPT için en sık görülen eşleşme ise 32 kez ile "biliyor" oldu.
Araştırmacılar ayrıca, insan duygularını yapay zeka modellerinin yetenekleriyle ilişkilendirmeyi caydıran Associated Press kılavuzuna da işaret ederek, bu önerilerin son yıllarda haberlerde yapay zeka ve Chat GPT ile zihinsel fiillerin ne sıklıkla kullanıldığını etkilemiş olabileceğini belirttiler.
2. Yapay zeka ve ChatGPT terimleri zihinsel fiillerle birlikte kullanıldığında, mutlaka insanlaştırılmıyorlardı.
Araştırma ekibinin analizi, yazarların yapay zekâdan bahsederken "ihtiyaç duyar" fiilini iki ana şekilde kullandığını ortaya koydu. Birçok durumda, "ihtiyaç duyar" ifadesi, yapay zekânın işlev görmesi için gerekenleri basitçe tanımlıyordu; örneğin, "Yapay zekâ büyük miktarda veriye ihtiyaç duyar" veya "Yapay zekâ insan yardımına ihtiyaç duyar". Bu kullanımlar insansı özellikler taşımıyordu çünkü yapay zekâyı diğer insan dışı sistemler hakkında konuştuğumuz gibi ele alıyorlardı; "araba benzine ihtiyaç duyar" veya "çorba tuza ihtiyaç duyar".
İkinci olarak, yazarlar bazen "ihtiyaçlar" kelimesini bir şey yapma veya olma yükümlülüğünü ima edecek şekilde kullandılar; "Yapay zekanın eğitilmesi gerekiyor" veya "Yapay zekanın uygulanması gerekiyor". Aune, bu örneklerin çoğunun edilgen yapıda yazıldığını ve sorumluluğu yapay zekaya değil, insanlara kaydırdığını söylüyor.
3. Zihinsel fiillerle insanlaştırma bir yelpaze üzerinde yer alıyor.
Mackiewicz ve Aune, araştırma ekibinin ayrıca "ihtiyaçlar" kelimesinin kullanımının bazen daha insani bir alana kaydığı durumlar olduğunu da keşfettiğini söylüyorlar. Bazı cümleler – örneğin, "Yapay zekanın gerçek dünyayı anlaması gerekiyor" – adalet, etik veya yaşadığımız dünyaya dair kişisel bir anlayış gibi insanlarla ilişkilendirilen beklentileri veya nitelikleri ima ediyordu.
Aune, "Bu örnekler, insanlaştırmanın tamamen ya da hiç olmadığını, aksine bir yelpazede var olduğunu gösterdi," diyor.
Geleceği yazmak
Mackiewicz, "Genel olarak analizimiz, haber yazımında yapay zekanın insanlaştırılmasının düşündüğümüzden çok daha az yaygın ve çok daha incelikli olduğunu gösteriyor," diyor. "Yapay zekayı insanlaştıran örnekler bile, yoğunluk açısından büyük farklılıklar gösterdi."
Mackiewicz ve Aune'nin belirttiğine göre, çalışmanın bulguları, yüzeysel fiil sayımlarının ötesine bakmanın ve anlamın bağlamdan nasıl kaynaklandığını dikkate almanın önemini vurguluyor.
Mackiewicz, "Yazarlar için bu nüans önemlidir: Seçtiğimiz dil, okuyucuların yapay zeka sistemlerini, yeteneklerini ve bunlardan sorumlu insanları nasıl anladığını şekillendirir," diyor.
Araştırma ekibi yayınlanan çalışmada, "Bulgularımız, teknik ve profesyonel iletişim uzmanlarının yapay zeka teknolojilerini yazma süreçlerinde birer araç olarak nasıl düşündükleri ve yapay zeka hakkında nasıl yazdıkları konusunda düşünmelerine yardımcı olabilir" diye yazdı.
Mackiewicz ve Aune'ye göre, yapay zeka teknolojileri gelişmeye devam ettikçe, yazarlar kelime seçimlerinin bu teknolojileri nasıl çerçeveleyebileceğini sürekli olarak göz önünde bulundurmak zorunda kalacaklar.
Ekip, gelecekteki araştırmaların "farklı kelimelerin ve anlamlarının insanlaştırıcı etkisini inceleyebileceğini" ve "seyrek kullanımın, haber yazarları ve diğer profesyonel iletişimciler de dahil olmak üzere insanların yapay zekâ hakkında nasıl düşündükleri üzerinde orantısız bir etkiye sahip olup olmadığını araştırabileceğini" belirtiyor.
Iowa Eyalet Üniversitesi, 19 Ocak 2026, SciTechDaily
Mustafa Tamer, 11.02.2026, Sonsuz Ark, Çeviri, Bilim ve Teknoloji, Aklın Merdivenleri
Referans: Jeanine Elise Aune, Matthew J. Baker, Jo Mackiewicz ve Jordan Smith tarafından yazılan “Yapay Zekaya İnsan Biçimi Kazandırma: Yapay Zeka ve ChatGPT ile Kullanılan Zihinsel Fiillerin Bir Metin Derlemesi Çalışması”, 29 Kasım 2025, Teknik İletişim Dergisi. DOI: 10.1080/10572252.2025.2593840
- Sonsuz Ark'ta yayınlanan yazılardan yazarları sorumludur.
- Sonsuz Ark linki verilerek kısmen alıntı yapılabilir.
- Sonsuz Ark yayınları Sonsuz Ark manifestosuna aykırı yayın yapan sitelerde yayınlanamaz.
- Sonsuz Ark Yayınlarının Kullanımına İlişkin Önemli Duyuru için lütfen tıklayınız.