Sonsuz Ark/ Evrensel Çerçeveye Yolculuk
How Safe Are Today’s Blockbuster Tech Stocks?
Günümüzdeki mega halka arz dalgası, geçmişteki ekonomik patlamalara dair bir dizi benzetmeyi de beraberinde getirdi. Hiçbir benzetme mükemmel olmasa da, özellikle uygun ve düşündürücü bir örnek, Şubat 1987'de Nippon Telegraph and Telephone'ın halka arzını takip eden süreç olabilir.
Yapay zeka, uzay yolculuğu ve bunlarla ilişkili altyapılar gibi radikal yeni teknolojilerin finansal etkileri hakkındaki sorular, adeta bir benzetme şölenine yol açtı. Bu, 1870'lerde yaşanan ve 1880'lerde felaketle sonuçlanan demiryolu patlamasının bir tekrarı mı? Ya da 1890'larda yaşanan ve sorunsuz bir şekilde gelişen ancak sonuçlanması otuz yıl süren elektrifikasyon patlamasının bir tekrarı mı?
Naohiro Kimura/Toru Yamanaka/AFP via Getty Image
Hiçbir benzetme mükemmel değildir. Zaten mükemmel bir benzetme arayışında da olmamalıyız: En değerli içgörüler genellikle emsal kararların incelenen davadan benzerliklerinden çok, farklılıklarından kaynaklanır.
Bu bağlamda, özellikle uygun bir örnek, Nippon Telegraph and Telephone'ın (NTT) Şubat 1987'deki halka arzıdır. Finansal etkisi açısından, NTT'nin halka arzı, SpaceX'inkini gölgede bırakmış, o zamanki Japonya borsasının piyasa değerinin %7-10'unu (hangi verilerin sayıldığına bağlı olarak) oluştururken, SpaceX'in ABD borsasının piyasa değerinin sadece %2,5'ini oluşturduğu görülmüştür. İşte sana Elon Musk! Yakında gerçekleşecek OpenAI ve Anthropic halka arzlarını da eklesek bile, NTT'nin 1980'lerin sonlarındaki halka arzının etkisi ezici derecede büyük kalmaktadır.
Ancak Japon borsaları NTT'nin halka arzını neredeyse hiç aksama olmadan karşıladı. Sadece ilk fiyat beklentileri karşılanmakla kalmadı, NTT hisseleri de buradan itibaren güçlü bir şekilde yükselerek ilk iki ayda iki katına çıktı.
Yatırımcıların coşkusunun nedenlerinden biri, NTT'nin Japon telekom sektöründe baskın şirket olmasıydı. Ülkenin üretim gücünden bilgi toplumuna dönüşümünü simgeliyordu. Telekom ağlarını, veri iletimini ve dijital bağlantıyı fiilen tekeline almıştı. Sadece tekel kârı kaynağı olarak değil, genel olarak bilgi teknolojisine yapılan bir yatırım olarak görülüyordu. Faks makineleri ve çevirmeli modemler gözden düşse bile, şirket bundan sonra gelecek olanlardan faydalanmak için iyi bir konumdaydı.
Kurumsal yatırımcılar üzerinde de NTT hisselerine yatırım yapmaları yönünde baskı vardı. Tıpkı bugün endeks fonu yöneticilerinin, takip etmekle yükümlü oldukları endekslere SpaceX eklendiğinde şirket hisselerini satın almak zorunda kalmaları gibi, Japon bankaları ve sigorta şirketleri de NTT hisselerini satın almak zorundaydı; aksi takdirde Japonya'nın bilgi toplumuna karşı bir bahis oynamış gibi görüneceklerdi. Ve NTT'nin Nikkei'deki ağırlığı göz önüne alındığında, bu, Japon borsasına ve genel olarak Japon ekonomisine karşı bir bahis oynamak anlamına geliyordu. Yöneticilerin göze çarpan kayıplar için cezalandırıldığı ve başarılı bahisler için yalnızca hafifçe ödüllendirildiği bir ortamda, aykırı pozisyonlar kişisel ve kurumsal risk altında alınıyordu.
NTT hisseleri, destekleyici makroekonomik ve finansal ortamdan da faydalandı. Ekonomik büyüme, 20. yüzyılın üçüncü çeyreğindeki mucizevi döneme göre yavaşlamıştı, ancak Japonya hala güçlü bir rakip olarak görülüyordu. Harvard sosyologu Ezra Vogel'in çok satan kitabı " Japonya Bir Numara"nın üzerinden henüz on yıldan az bir süre geçmişti ve bu unvan henüz ironik bir anlam taşımıyordu. Nikkei Endeksi 1985'te %14 ve 1986'da şaşırtıcı bir şekilde %43 yükseldi .Japonya Merkez Bankası, politika faizini 1984 başlarındaki %5'ten 1987 başlarında sadece %2,5'e düşürdü; bu da yatırımcıların Japon devlet tahvillerine alternatifler aramasına yol açtı.
Yatırımcı coşkusunun aşırı olduğunu artık biliyoruz. Japonya Merkez Bankası, finansal aşırılıklara karşı önlem almak amacıyla Mayıs 1989'da faiz oranlarını yükseltmeye başladı. Nikkei endeksi Aralık ayında zirveye ulaştı ve o andan itibaren düşüşe geçti. Ancak, NTT hisselerinin Nisan 1987'de zaten zirveye ulaştığını belirtmekte fayda var. Nisan 1988'e kadar %25, Nisan 1989'a kadar ise %37 daha düştüler . 1990'larda NTT hisseleri, balon dönemindeki değerinin yaklaşık üçte bir ila yarısı civarında seyretti.
İşin ironik yanı, NTT'nin bu dönemde iyi performans göstermesiydi. 1990'larda telekomünikasyon ve veri hizmetlerinin yeni biçimlerine doğru genişlemeye devam etti. Ancak iş modeli, soyut dijital teknolojileri öngören yatırımcıların varsaydığından daha fazla sermaye yoğun bir yapıya sahipti.
Üstelik zamanla şirket yeni rekabetle karşı karşıya kaldı. Mobil telefonculuk, telekom şirketlerinin tüm "dijital altyapıya" (fiziksel ve teknolojik altyapı) sahip olma ihtiyacını ortadan kaldırarak giriş engellerini düşürdü. Dolayısıyla, olumlu verimlilik performansı otomatik olarak süper karlılık anlamına gelmiyordu. Ve NTT hisseleri mükemmellik beklentisiyle fiyatlandırılmıştı.
Bugün için birkaç önemli çıkarım söz konusu. Birincisi, olumlu bir makroekonomik ve finansal ortam bir süreliğine yatırımcı güvenini destekleyebilir, ancak bu bağlam ve güven aniden değişebilir. Fed'in faiz oranlarını artırmaya hazırlandığı günümüzde bu gözlem oldukça yerinde.
İkinci olarak, fon yöneticilerinin hisse senedi endekslerini takip etme zorunluluğu gibi kurumsal faktörler piyasa ivmesini güçlendirebilir. Ancak ivme iki yönlüdür: hisse senedi fiyatlarındaki artışları sürdürebileceği gibi, düşüşler başladıktan sonra da bu düşüşleri güçlendirebilir.
Üçüncüsü, teknolojik ve pazar hakimiyeti sonsuza dek sürmez. Teknoloji gelişmeye devam ettikçe, ilk giren şirket, yüksek hisse senedi değerlemeleriyle bağdaşmayan bir şekilde karlarını ve yatırımcı getirilerini sıkıştıran bir rekabetle karşılaşabilir.
Yine de, hiçbir benzetme mükemmel değildir. Ancak bu, onların uyarı işaretleri olarak değerini azaltmaz.
Barry Eichengreen, Dartmouth- İngiltere, 3 Temmuz 2026, Project Syndicate
(Barry Eichengreen, Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'de Ekonomi ve Siyaset Bilimi Profesörü olup, Uluslararası Para Fonu'nda eski kıdemli politika danışmanıdır. Aralarında "Sınırların Ötesinde Para: Kruşçevlerden Kripto Paralara Küresel Para Birimleri " (Princeton University Press, 2026) adlı kitabın da bulunduğu birçok kitabın yazarıdır.)
Eyüp Kaan, 24.08.2026, Sonsuz Ark, Çevirmen Yazar, Sonsuz Ark Çevirileri
- Sonsuz Ark'ta yayınlanan yazılardan yazarları sorumludur.
- Sonsuz Ark linki verilerek kısmen alıntı yapılabilir.
- Sonsuz Ark yayınları Sonsuz Ark manifestosuna aykırı yayın yapan sitelerde yayınlanamaz.
- Sonsuz Ark Yayınlarının Kullanımına İlişkin Önemli Duyuru için lütfen tıklayınız.