17 Kasım 2026 Salı

SA12234/SD3933: Ahlaklı İnsan ve Ahlaksız Toplum; Yeni Gerçeklikler Üzerine Yeni Tartışmalar

Sonsuz Ark/ Evrensel Çerçeveye Yolculuk

Sonsuz Ark'ın Notu:
Çevirisini yayınladığımız analiz, Cenevre'de yaşayan, 'Uluslararası İlişkilerde Sorumluluk Etiği' (An Ethic of Responsibility in International Relations, Lynne Rienner) adlı kitabın yazarı Daniel Warner'a aittir ve ahlaksızlıkla suçladığı ABD Başkanı Trump ve Yapay Zeka üzerinden değişen ahlak anlayışlarına odaklanmaktadır.
Seçkin Deniz, 17.11.2026, Sonsuz Ark 


Moral Man and Immoral Society? New Discussions of New Realities

Ünlü ilahiyatçı Reinhold Niebuhr, neredeyse bir asır önce 'Ahlaklı İnsan ve Ahlaksız Toplum' hakkında yazmıştı. Peki ya ahlaksız bir adam Amerika Birleşik Devletleri'ni yönetirse ne olur? Ve toplumumuzda bilgisayarlar ve algoritmalar makinelerin ahlaklı olup olamayacağını sorguladığında ne olur? 


Fotoğraf: Craig Manners

Siyasi olarak kutuplaşmış dünyamızda, Evanjelik Sağın dini dil kullanmasına alışkınız. Bu nedenle, Fintan O'Toole ve Susan Neiman gibi kamu entelektüellerinin Trump dönemini tanımlamak için ahlaki dil kullanmalarına dikkat etmeliyiz. Hatta New York Times'tan Tom Friedman bile Trump'ı "ahlaki olarak çarpık" olarak nitelendiriyor. Ve yapay zekanın ezici insanlığı hakkındaki sorular, ahlakın kendisiyle ilgili sorulara dönüştüğünde, geleneksel seküler dil yapay zeka devrimini tanımlamak için yetersiz kalıyor gibi görünüyor.

Bir şeyler oluyor. Ahlaki dil, beklemediğimiz yerlerde ortaya çıkıyor. Sadece neyin doğru neyin yanlış olduğunu söylemek için değil, alışılmış dilde anlaşılması giderek zorlaşan insanları, siyaseti ve teknolojileri tanımlamak için de kullanılıyor. Örneğin, Trump'ın yaklaşan G20 zirvesine Florida'daki özel kulübünde ev sahipliği yapması, artık basit bir haber raporu yerine "sapkınlığı nasıl basitleştirdiğinin kolayca anlaşılabilecek bir örneği" olarak tanımlanıyor.

Sapkınlık ve yozlaşmış gibi terimlerin çok ötesinde, Trump'ın politikalarını tanımlamak için "kötülük" kelimesi kullanılıyor. O'Toole ve Neiman'ın ahlaki bir dil kullanması, sanki laik siyasi dil Trump ve Roy Cohn gibi kişileri tanımlamak için yetersizmiş gibi bir izlenim oluşturuyor.

O'Toole, 8 Ekim tarihli New York Review of Books'ta Roy Cohn hakkında yazılan bir kitap üzerine kaleme aldığı yazısı, "Amerika'daki Şeytanlar" başlığını taşıyor. Yazısında Roy Cohn'a ve Cohn'un Donald Trump'a olan akıl hocalığı ve ilişkisine odaklanıyor. Siyasi yorumların ötesinde, O'Toole "Donald Trump'ı ele geçiren kötü ruh"tan bahsediyor. Trump/Cohn'u tanımlarken ahlaksızlık, kötülük, cani, şeytan, iblis ve karanlık gibi kelimeler kullanıyor .

Ahlaka ne oldu? O'Toole, Cohn'u ve onun "dürüst ve zengin Cumhuriyetçiler" için temsil ettiği şeyi şu şekilde tanımlayarak sonlandırıyor: "Yaptığı her şeyde, onlara gerçekten bilmek istedikleri tek gerçeği doğruladı: sonunda sadece güç vardır. Her şeyi kapsayan ahlaksızlığıyla, onları ahlakın rahatsız edici yüklerinden kurtardı. Cohn'un gelişebileceği bir dünya, gerçek ve adaletin gerçekten de sadece birer kurgu olduğu bir dünyaydı."

Susan Neiman, O'Toole'un güç ve ahlakın ayrılması hakkındaki argümanını daha da ileri götürüyor. Ona göre, güç ve kişisel çıkar takıntısı özellikle kötülükle ilişkilidir. “Çağımızın en büyük kötülüğü, bizi harekete geçiren tek şeyin kişisel çıkar olduğuna olan inançtır.” Potsdam'daki Einstein Forumu'nun eski direktörü ve Modern Düşüncede Kötülük kitabının yazarı Neiman, ahlaki fikirlerin sağcılar tarafından nasıl ele geçirildiğinden yakınıyor. “[Kültürümüzün] ahlaki fikirlerle ticaret yapma konusundaki isteksizliği, onları sağcı demagoglara bıraktı ve bizi bu noktaya getirdi.”

Ancak en önemlisi, Neiman'ın Trump'ı ahlaki terimlerle tanımlamasıdır. Suçlarından bahsetmekle yetinmeyen Neiman, Trump'ı tam anlamıyla kötü olarak sunuyor: "Benim endişem, Donald Trump'ın somutlaştırdığı ve pekiştirdiği ahlaki fikirlerle ilgili; bu fikirler, 'kötü' kelimesini haklı çıkaracak kadar yıkıcıdır."

Trump/Cohn, Niebuhr'un ahlaklı insan anlayışına bir yönden meydan okurken; yapay zeka da Niebuhr'un ahlaksız toplum anlayışına başka bir yönden meydan okuyor. Trump'la ilgili soru, bir insanın ne kadar ahlaksız olabileceği; yapay zekayla ilgili soru ise bir makinenin ne kadar insani ve nihayetinde ahlaklı olabileceğidir. Ulusal din muhabiri Elizabeth Dias ve İngiliz filozof Simon Critchley, son zamanlarda Times'da yapay zeka ve ahlak üzerine yazılar kaleme aldılar.

Dias'ın makalesi, dini liderler ve Anthropic teknoloji uzmanları arasında Claude'un "ahlaki statüsü" olup olmadığı üzerine yapılan bir tartışmayı anlatıyor. Dias, Claude'un davranışlarını anlamaktan sorumlu Anthropic ekibinin lideri Christopher Olah'ın, "konuklarını yapay zeka modellerinin insan davranışlarını ve hatta öfke ve sevgi gibi duyguları andıran ifadeleri sergileyebileceğine ikna etmeye çalıştığını" belirtiyor. Ayrıca, "Anthropic'in liderleri Claude'dan sanki sıradan bir yazılım değilmiş gibi bahsediyorlardı" diye ekliyor.

Görünüşe göre teknoloji uzmanları, Claude için yeni bir "anayasa" oluşturmak amacıyla dini liderlerle iletişime geçmişler. Şirketin açıklamasına göre bu 84 sayfalık belge, "Claude'un nasıl bir varlık olmasını istediğimizi" ve "Claude'un temsil etmesini istediğimiz değerleri" özetliyor.

Ancak Claude'un "anayasa" ve "ahlaki statü" kavramlarının ortaya attığı sorular sadece dini sorular değil. Simon Critchley, dinin ötesinde, yapay zeka şirketlerinin filozoflarla etkileşim halinde olduğunu gözlemliyor. Ona göre makineler "akşam 4'te uyanık kalıp akşam yemeğinde söylediği aptalca şeyi tekrar tekrar düşünemez." Ve yapay zeka şirketlerinin felsefeye olan ilgisini komik buluyor çünkü "yapay zeka şirketlerinin karşılaştığı sorular mühendislik soruları değil."

Teknoloji meraklılarının filozoflara olan ilgisi neden kaynaklanıyor? Critchley, makineler ve insanlar arasında şu önemli ayrımı yapıyor:

"Makine her şeyi hatırlıyor ve bu nedenle garip bir şekilde hiçbir şeyi, özellikle de hiçbir şeyi hatırlamıyor. Hiçbir şey diğerinden daha ağır basmıyor. İşte bu yüzden felsefe önemlidir… Filozoflar makinelerden daha fazla hafızaya sahip oldukları için değil… çünkü felsefe, deneyimle ne yapılması gerektiğini bilme disiplinidir: Neyi saklamalı, neyi atmalı, neye gülmeli, neyi çöpe atmalı. Düşünmek her şeyin birikimi değil, akıllıca ve aktif bir şekilde unutma sanatıdır."

O'Toole ve Neiman, Trump/Cohn'un siyasi kötülüğünü tanımlamak için ahlaki bir dil kullanırken, Critchley'nin vurguladığı nokta ahlakın tam anlamıyla ilgilidir. Ona göre ahlak, öncelikler ve yargı ile ilgilidir. Makine biriktirir, insanlar ise seçer. Makine toplar, insanlar ise seçer. Critchley, ahlakın aslında neyden oluştuğunu sormamıza olanak tanır : yargı, öncelikler, seçim, deneyim, neyin önemli olduğunu bilmek.

Yapay zekâ, bizi eski bir kelime dağarcığını—ahlak, bilinç, yargı, eylemlilik, değerler—yeni bir durumda kullanmaya itiyor. Claude ahlaklı bir adam mı? Yapay zekâ ahlaksız bir toplumun parçası mı?

Öyleyse soru, daha dindar olup olmamamız veya ahlaki dilin sağa mı yoksa sola mı ait olduğu değil. Ahlaka olan yeni ilgi, Trump/Cohn gibi kabul edilemez insanları, Gazze ve Sudan gibi kabul edilemez durumları ve yapay zekanın bilinmezliğini yansıtıyor. Neden kabul edilemez? Neiman'ın yazdığı gibi, "Din, kötülük kavramının kaynağı değildir... Kötülük, dünyanın olduğu hali ile olması gereken hali arasındaki uçurum ortaya çıktığında ortaya çıkan bir fikirdir."

Mevcut durum ile olması gereken arasındaki uçurum o kadar geniş ki, ahlaki bir dile ihtiyaç duyuluyor. Ve bu uçurum, durum değiştikçe yeni biçimler alıyor; bu uçurumu kapatmak için yeni bir dile ve aktivizm biçimlerine ihtiyaç duyuluyor. Neiman'ın yenilenen direniş hakkında yazdığı gibi, "Mevcut durum ile olması gereken arasındaki uçurumu asla aşamayacağız, ancak hepimiz onu küçültebiliriz."

Trump ve Cohn gibi kişilerle ve yapay zekanın algoritmalarıyla karşı karşıya kalındığında, ahlaki dilin yeri vardır. Bu olumlu bir şey. En azından sağın din üzerine nutuk çekmesinden farklı ve Niebuhr'un 1932 tarihli klasik eserinden ve geleneksel dini dilden oldukça farklı. Ancak, solun ahlaki dili yeni kullanımı herhangi bir siyasi programdan ayrı kalıyor. Neiman'ın "ahlaki sosyalizmi" pragmatik olarak yetersiz gelişmiş durumda. Dolayısıyla, Trump/Cohn ve yapay zekanın farklı, ahlaki bir dille tanımlanması dikkate değer olsa da, bu dilin pratik sonuçlarına dair basit cevaplar yok.

Niebuhr'un ahlaklı insan ve ahlaksız toplum anlayışını nasıl güncelleyebiliriz? Olan ile olması gereken arasındaki uçurumu nasıl kapatabiliriz? 

Dias'ın belirttiği gibi: "Bu ay, bahar aylarında Antropik ile çalışan akademisyenlerle konuştuğumda, soruları daha da acil hale gelmişti. Bazıları bana, bundan sonraki adımın, bizi yeni bir teknolojik çağda insan yapan şeyleri koruma mücadelesi olduğunu söyledi."

Ahlaklı insan nedir? Ahlaksız toplum nedir? Yeni gerçekler yeni tartışmaları gerektiriyor.

Daniel Warner, 9 Ekim 2026, CounterPunch

(Daniel Warner, Uluslararası İlişkilerde Sorumluluk Etiği (An Ethic of Responsibility in International Relations, Lynne Rienner) adlı kitabın yazarıdır. Cenevre'de yaşamaktadır.)

Seçkin Deniz, 17.11.2026, Sonsuz Ark, Çeviri, Çeviriler ve Yansımalar


Takip et: Next Sosyal @seckin_deniz

Takip et: Next Sosyal @sonsuzark


Sonsuz Ark'tan
  1. Sonsuz Ark'ta yayınlanan yazılardan yazarları sorumludur. 
  2. Sonsuz Ark linki verilerek kısmen alıntı yapılabilir.
  3. Sonsuz Ark yayınları Sonsuz Ark manifestosuna aykırı yayın yapan sitelerde yayınlanamaz.
  4. Sonsuz Ark Yayınlarının Kullanımına İlişkin Önemli Duyuru için lütfen tıklayınız.

Seçkin Deniz Twitter Akışı