8 Eylül 2018 Cumartesi

SA6787/SD1123: Çin Afganistan'a Barış Getiriyor mu?

Sonsuz Ark'ın Notu:
Aşağıda çevirisini yayınladığımız analiz, Hindistanlı gazeteci Dr. Sudha Ramachandran'a aittir ve ABD perspektifi ile Çin-Afganistan ilişkilerine çok boyutlu bakmaya çalışmaktadır. Analiz'de dikkat çeken temel husus Afganistan'ın, Pakistan'la beraber Rus-ABD rekabet alanı olmaktan çıkarak Çin-ABD rekabet alanı olarak istikrarsızlıkla yaşamaya devam edeceği gerçeğidir,  Çin'in 3 milyar dolar yatırdığı Mes Aynak bakır madeni ve Amu Derya'da çıkarmaya başladığı petrol öncelikli olmak üzere Afganistan çok zengin maden yataklarına sahiptir. ABD'nin Vahan koridoru (Bakınız Not) ile Çin'in Sincar bölgesine terör ihraç ettiği artık sır değil; ABD, Rusya birlikte Orta Asya ülkelerini terörist üretme merkezi olarak kullanmaya devam ediyor. İstedikleri herhangi bir ülkede -Afganistan, Suriye, Libya- hem Ruslar hem de Amerikalılar ortak olarak ürettikleri müslüman ya da hristiyan, ateist, yahudi paralı askerler üzerinden çıkar savaşlarını sürdürüyorlar. Türkiye bu çerçeve dikkate alınırsa küresel bir güç olarak, Afganistan ve Pakistan politikalarını güncellemek zorundadır... 
Seçkin Deniz, 08.09.2018

Is China Bringing Peace to Afghanistan?

"Çin'in Afganistan'daki rolü şüphesiz büyüyor. Bu barış süreci için ne anlama geliyor?"

9 Haziran'da, Taliban savaşçılarına bu hafta “Ramazan Bayramı'nın ilk üç günü için Afgan kuvvetlerine karşı saldırını durdurmalarını” emretti. Duyuru, Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani(Ashraf Ghani)'nin isyancı gruba karşı ateşkes ilan etmesinden sadece birkaç gün sonra geldi.


Ateşkesler çok kısa bir süre için geçerli ve Afganistan iç savaşında tüm silahlı aktörleri içermiyor. Hükümet, DAEŞ'e ateşkesi uzatmadı ve Taliban, “yabancı işgalcilere” karşı operasyonlarını sürdüreceğini söyledi. Yine de iki tarafın ateşkeste uzlaşmasının açıklanması önemli bir gelişme. Afgan hükümeti geçmişte ateşkes ilan ederken, Taliban bunu ilk defa yapıyor.


Afganistan Dışişleri Bakanı Salahuddin Rabbani, Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Pakistan Dışişleri Bakanı Khawaja Asif
1. Çin-Afganistan-Pakistan Dışişleri Bakanları Diyaloğu (Pekin, 26 Aralık 2017) 

Pakistan medyasında yer alan haberlerde, Pakistan ve Çin'in “Pakistan'ın ateşkes anlaşmasında aracılık etmede önemli bir rol oynadığı” ve Taliban'ın ancak Pakistan ve Çin'in kefil olması durumunda bir ateşkes ilan etmeyi kabul ettikleri belirtiliyordu.

Ne Afganistan ne Taliban ne de Çin, Pakistan'ın iddialarını doğruladı. Çin sadece şimdiye kadar ateşkesi memnuniyetle karşıladı. Yine de, Pekin hükümetinin Taliban'ı bayram süresince ateşkes ilan etmesine neden olma ihtimali ortadan kaldırılamaz.


Şimdiye kadar, Çin'in barış çabaları somut sonuçlar vermemişti. Ateşkeslerin gerçekten Çin baskısı altında gerçekleşti ise bu durumun değiştiğini gösteriyor.


2015 başlarında Çin, Gani hükümeti ve Taliban arasındaki görüşmeleri kolaylaştırmaya başladı. Ancak, bu çabalar, Kabil'e devam eden Taliban saldırılarının Afganistan ve Pakistan arasındaki ilişkilerin kötü etkilemesi nedeniyle çok az ilerleme kaydetmiştir. Taliban'ı müzakere masasına getirme çabalarının, Pakistan ve Afganistan olmadan hiçbir ilerleme göstermeyeceğini kabul eden Çin, Pakistan'ı barış çabalarına dahil etmeye başladı. Pekin, İslamabad ile Kabil arasında üç taraflı bir kriz yönetim mekanizması kurmak için mekik diplomasisi uyguladı. Aralık 2017'de Pekin, üç ülkenin Taliban'ı sürece katılmaya çağırdığı üçlü görüşmelere ev sahipliği yaptı.


Çin'in Afganistan'daki rolü son yıllarda hızla büyüyor. Bu, Çin'in birkaç yıl öncesine kadar bu ülkedeki düşük profilli varlığına keskin bir tezat oluşturuyor.


Aralık 2001'de Taliban rejiminin yıkılmasından sonra on yıldan fazla bir süredir Çin, Afganistan'da ortaya çıkan dramatik olayların sadece bir izleyicisi olmayı tercih ediyordu. İstikrar faaliyetlerine katkı için asker gönderen ve savaşın yol açtığı tahribata karşı ülkenin yeniden inşası için mali vb destek sağlayan diğer ülkelerin aksine, Pekin düşük profilini korumuştur.


Çin, ABD liderliğindeki ittifakın “yandaş ortağı” olmakla ilgilenmediği için Afganistan'a asker göndermedi. Ayrıca, Şanghay Fudan Üniversitesi profesörü Zhao Huasheng'in dikkat çektiğine göre, Afganistan'daki hedefleri “sınırlı” idi. Batılı güçlerin aksine, Çin “Afganistan'ı politik olarak yeniden inşa etmek” ya da “politik yapılarını, sosyal örüntülerini ya da ideolojik yönelimlerini” değiştirmekle ilgilenmiyordu.


Çin, 2002-12 arasında Afganistan'daki çok taraflı ittifaka katılmaktan kaçınırken, Afgan hükümetiyle yakın ilişkiler kurdu. 2006 yılında Kabil ile Dostluk, İşbirliği ve İyi Komşuluk İlişkileri Anlaşması'nı imzaladı. İki yıl sonra, Çinli şirketler Logar eyaletindeki Mes Aynak madenlerinden bakır çıkarmak için 3 milyar dolarlık bir ihale kazandı.


ABD’nin 2012’de Afganistan’dan asker çekmesi, Afganistan’da kaosun içine çekilme olasılığı bağlamındaydı.


Pekin için, genel olarak Orta Asya'daki ve özellikle de Afganistan'daki istikrarsızlık, Çin'in batı bölgelerinin, özellikle de Sincan'ın güvenliği konusunda “doğrudan etki sahibi” görüldüğünden endişe konusuydu. Doğu Türkistan İslami Hareketi'nin (ETIM) Tacikistan ve Afganistan'da üsleri olduğu biliniyor ve Pekin, Uygurları radikalleştirmek veya Çin’e saldırtmak için Afganistan’ın, Sincan savaşçılarına ve diğer cihatçılara Vahan (Wakhan) Koridoru aracılığıyla destek vermesinden endişe duyuyor.



Vahan Koridoru, Afganistan, (Sonsuz Ark tarafından eklenmiştir)

Ayrıca, istikrarsız bir Afganistan, Çin'in ekonomik isteklerini rayından çıkarabilir. Kuşak ve Yol İnisiyatifi'nin (BRI) yanı sıra, amiral gemisi olan Çin-Pakistan Ekonomik Koridorunun başarısı istikrarlı bir alana ve bu da istikrarlı bir Afganistan'a bağlı.

Pekin'in 2014 sonrası, kendi güvenlik kaygılarını önemseyen Afganistan'daki askeri rolünün yanı sıra, Kabil'in katılımını hızlandırdığı ekonomik hedeflerini gerçekleştirmek için istikrarı sağlamak ve bu bağlamda Çin'in barış için arabulucu, yardım veren bağışçı ve yatırımcı rolü de görülmeli.


2002-13 döneminde Pekin, Afganistan'a  yaptığı yardım sadece 240 milyon dolardı. Sadece 2014 yılında yardımda bulunduğu miktar 80 milyon dolar iken ve sonraki üç yıl içinde 240 milyon dolar tutarında ilave yardımda bulundu. Eylül 2017'de Çin, Afganistan'ın Badakhshan eyaletindeki geliştirme projelerine  tek kalemde 90 milyon dolar aktardı.


Çin bugün Afganistan'ın en büyük yabancı yatırımcısı. Kaynak çıkarma ve altyapı geliştirme ile ilgileniyor. Kuzey Afganistan’daki Amu Darya havzasından petrol çıkarmaya başlamış durumda. Çin'in Afganistan Telekomünikasyon sektöründeki rolü, telekom ekipmanı ile 2007 yılında başladı, 2017 yılında fiber optik bağlantıların yapımı ile devam etti.


Ancak, Çin'in Afganistan'daki ekonomik beklentileri istediği gibi gitmedi. Örneğin, Mes Aynak projesi ile bakır çıkarma konusunda başarısız oldu, çünkü ülkedeki güvenlik durumu büyük ölçüde kötüydü. Afganistan'ın ihracat malları üretimi düşük olduğu için, Çin'in Jiangsu eyaleti ve Afganistan'ın Hayratan (Hairatan) limanı arasındaki, seyahat süresini ve maliyetlerini önemli ölçüde azaltacak bir demiryolu hattı, dönüş yolunda Afganistan'dan Özbekistan'a boşalmaktadır.



Hayratan, Afganistan (Sonsuz Ark tarafından eklenmiştir)

BRI'ya göre, Afganistan'ın karayolu ve demiryolu altyapısı güçlendirilecek, bu kara ulaşım yolları daha fazla pazarın ülke ile bağlantılarını sağlayacaktı. Ancak BRI çerçevesinde inşa edilen karayolu ve demiryolu hatları, Jiangsu-Hairatan demiryolu hattı ile aynı kaderi paylaşabilir; Afganistan'ın düşük ihracat kapasitesi riski arttırıyor.

Çin'in Afganistan'daki askeri rolü artıyor, ama kapsamı konusunda çok az netlik var. Afganistan Savunma Bakanlığı'na göre, Bedehşan ( Badakhshan) vilayetinde, silah ve askeri teçhizattan askerlere yönelik üniformalara kadar bu üssün tüm maddi ve teknik giderlerini de kapsayacak şekilde Çin'in mali desteğini genişleten yeni bir askeri üs oluşturuluyor.


Sorun, bu üssün Çinli askerlere ev sahipliği yapıp yapmayacağıdır.


Askeri üsse ek olarak, Çin sınır bölgelerinin yakınında Bedehşan vilayetinde faaliyet gösterecek bir Afgan dağ tugayını finanse ediyor.


Şimdiye kadar, Çin'in Afganistan'daki askeri rolü coğrafi olarak sınırlıydı. Bu rol Bedehşan vilayetine odaklanmış ve bu eyaletin Çin sınırının Afgan tarafı ile sınırlanmıştı. Çin'in Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri gibi Afganistan'da tıkanmak istemediği için rolünü coğrafi olarak genişletmesi pek olası değil.


Pekin Afganistan'daki askeri rolünü küçük göstermeye çalışıyor. Kabil'deki Çinli diplomatlar, Bedehşan vilayetinde önerilen tesiste sadece “kapasite inşası” ile meşgul olduklarını iddia ediyorlar. Çin’in MoD’si (Savunma Bakanlığı), ordunun Afganistan’da devriye gezdiğini, terörle mücadele için iki tarafın da sınır bölgelerinde “ortak yasa uygulama operasyonları” yürüttüklerini kabul etti .


Diğer büyük güçlerin aksine, Çin'in Afganistan'daki terörle mücadele operasyonlarına katılımı, ETIM'in Vahan (Wakhan) Koridorunda eğitim kampları düzenlediğine ve cihatçıların Sincan'a girmesini engellediğine inandığı için eğitim üslerini yok etmede Taliban'ı zayıflatmak amaçlı çok fazla çaba göstermemiştir.


76 kilometre uzunluğundaki Çin-Afgan sınırı, Vahan (Wakhan) Koridoru'nun doğu ucunda yer almakta ve iki ülkenin Pakistan denetimindeki Gilgit-Baltistan ile bir uçtan diğerine Tacikistan'a kadar uzanmaktadır. Bu sınırın yanında ortak terörle mücadele operasyonları yapılmaktadır.


Çin Afganistan'ı istikrara kavuşturmakta ne kadar başarılı?


Çin, Afgan hükümeti ile Taliban arasındaki müzakerelerde elini güçlendiren avantajlara sahiptir. “Olumsuz bir tarihsel mirasa sahip değildir” ve dolayısıyla bir kolaylaştırıcı olarak rolünün hükümet ve Taliban için kabul edilebilir olduğu anlaşılmaktadır. Daha da önemlisi, Pekin Pakistan'ın en yakın müttefikidir. Çin, “Taliban'ın barış sürecini desteklemesini sağlamak için İslamabad üzerindeki muazzam etkisini kullanabilir”. Ayrıca, Dörtlü Koordinasyon Grubu ve 6 + 1 Diyaloğu gibi gruplaşmalardaki bir katılımcı olarak, Çin bu diyaloglardan fikirleri ve uzmanlıkları ile aracılık çabalarını geliştirebilir. Yine Çin, Pakistan ve Afganistan'ı müzakere masasına oturtacak ve bir anlaşmaya varmalarını sağlayacak -bölgesel ticaret ve ekonomik kalkınmanın faydaları -“güçlü teşvikler” sunacak konumdadır. Ve son olarak, Çin Taliban'a karşı ihtiyatlı olmakla birlikte, onlarla iş yapmaktan veya anlaşmalar yapmaktan kaçınmamaktadır. 


Bununla birlikte, Çin’in Afganistan’ı istikrara kavuşturma çabalarında, birçoğu kendinden kaynaklanan kısıtlamalar var. Birincisi, Pekin, İslamabad'ın terörist grupları dış politikasının bir aracı olarak kullanma politikasını sona erdirmek için Pakistan üzerindeki önemli etkisini kullanmadı. Şimdiye kadar, Çin, Pakistan'ın Pakistan'daki ETIM ibadethanelerine karşı önlem almasına odaklanmış görünüyor; Pekin, İslamabad'ı Taliban'ın terörist saldırılarına destek vermeyi durdurmaya zorlamadı. Teröre karşı bu seçici yaklaşım, en iyi şekilde terörle mücadele yöntemlerini zayıflatacak ancak bölgeyi barışa taşımayacak, istikrarı sağlayamayacaktır.


Çatışma bölgelerinin ekonomik kalkınması barışı tesis etmek açısından önemlidir, ancak Çin'in bu konudaki yaklaşımının çatışmayı bastırması olası değildir. Çin Dünya üzerinde çatışmayı tetikleyen bir sektör olan yeraltı kaynaklarını çıkarmaya odaklandı. Afganistan'da da durum böyle olabilir.


Çin'in yaklaşımı dar ve yüzeysel olduğu söylenebilir. Afgan ihtilafının altında yatan nedenleri ele almaya hevesli değil. Afgan hükümeti ile Taliban arasındaki müzakerelerin politik sonuçlarını şekillendirmeye karşı ilgisiz. Afganistan'da barışın sağlanması için hiçbir şey yapmadı.


Çin'in Afganistan'daki rolü şüphesiz büyüyor. Ancak, buradaki etkisi özellikle ABD ile sınırlı kalmaktadır. Çin, Taliban ile ilişkiler kurabildi ve hatta kendi topraklarında yapılan müzakereler için Taliban  temsilcilerini ağırladı, ancak Afganistan'da hala önemli olan ABD. Washington'un Gani hükümetine olan etkisi önemli değil, aynı zamanda Taliban da ABD ile konuşmak istiyor.


Afganistan'da bir barış süreci, ABD ve Çin birlikte çalışmadan ilerleyemez. Örneğin, 2016'da, Taliban komutanı Molla Mansur'u öldüren ABD hava saldırısı, QCG çabasının çökmesine neden oldu.


Çin, çabalarını ABD ve bölgesel aktörler de dahil olmak üzere diğer güçlerle koordine etmelidir.



Sudha Ramachandran, 20 Haziran 2018, The Diplomat


(Dr. Sudha Ramachandran, Bangalore, Hindistan merkezli bağımsız bir gazeteci / araştırmacıdır. Güney Asya siyasi ve güvenlik konularında yazıyor.)




Seçkin Deniz, 08.09.2018, Sonsuz Ark, Çeviri, Çeviri ve Yansımalar



Not: Çeviri programları kullanılarak İngilizce'den çevrilmiştir.


Sonsuz Ark'ın Notu:

Kimsenin Taliban’ı ve savaşı hiç duymadığı bir Afganistan bölgesi; Vahan, Amerika Bülteni


Fotoğraf: Varial Cédric Houin (21 Şubat 2018)

‘Taliban’ denince dünyadaki çoğu insanın aklına hemen Afganistan gelir. Afganistan denince dünyanın her yerindeki insanın aklına bitmez tükenmez iç savaş gelir. Ancak, Afganistan’da öyle bir bölge var ki burada yaşayan aşiret, ne ülkelerinin kaderinde 20 yılı aşkında bir süredir rol oynayan Taliban’ın adını duymuş ne de ülkelerini 40 yıldır kasıp kavuran iç savaştan haberleri var…

AFP haber ajansının İslamabad muhabirlerinden Gohar Abbas, geçtiğimiz aylarda dışarıdan çok az insanın ulaştığı Vahan Koridoru olarak adlandırılan bu bölgeye giderek izlenimlerini yazdı.

Afganistan’ın Bedehşan vilayetine bağlı olarak, Tacikistan ve Pakistan arasından Çin’e uzanan Vahan Koridoru, İngilizler ve Rusların Orta Asya üzerinde egemenlik savaşı verdiği ‘Büyük Oyun’ sırasında, Rus Çarlığı ile İngiliz Hindistan’ı arasında bir tampon bölge olması için Afganistan Krallığına bağlı olarak oluşturulmuştur.

Asyanın üç yüksek dağ silsilesinin, Hindukuşların, Himalayaların uzantısı Karakurum Dağlarının ve Pamirlerin buluşma noktasında Amu Derya (Ceyhun), Pamir ve Panj Nehirlerinin oluşturduğu yüksek bir vadi Vahan Koridoru.

Ulaşılabilen birkaç geçidinde karların eridiği sadece birkaç yaz ayında ulaşılabilen bir bölge. Yılın 300 gününden fazlasında soğukluk sıfırın altında. Bu coğrafi kopuklukları ve doğal koşulları nedeniyle de Afganistan’ın geri kalanından ve dünyadan izole bir yaşamları var. ‘Yurt’ dedikleri çadırdan yapılmış evlerde veya çamur kerpiçlerden yapılmış evlerde yaşıyorlar. Evler bir birinden kilometrelerce uzak ve her evin nerdeyse bir köy kadar arazisi var. Bu da hayvancılık yapmalarını kolaylaştırıyor. Abbas’ın aktardığında göre her evin, keçileri, ‘yak’ları (tibet öküzü) ve koyunları var.

Hayatlarında ‘para’ diye bir şey yok. Bütün alışverişler takas olarak yapılıyor. Üç kışlık şapkanın fiyatı bir koyun. 10 kilogram çay veya 5 kilogram un bir 1 yak karşılığı takas edilebilir. Yaz aylarında aşiretin erkekleri, ineklerini ve diğer hayvanlarını, Pakistan veya Kırgizistan tarafına geçirerek buralarda diğer gıdalar ve elbiseler karşılığında takas ediyor.

Hırsızlık yok, suç yok, polis yok. Doğa şartları o kadar zor ki herkes birbirine çok muhtaç bu nedenle de herkes birbirinin mülkiyetine ve haklarına saygı gösteriyor. Abbas’ın aktardığına göre bölgedeki en büyük suç, çoğunlukla hayvanların bir başkasının arazisinde otlamasından kaynaklanan bir tartışmada bazı ağır sözlerin sarf edilmesi… Yani, burada birinin savaşta olduğunu söylemesi, sert bir tartışmada olduğu anlamına geliyormuş. Şöyle anlatıyor Abbas:

‘’Savaşın, Afganistan’ın geri kalan kesimlerini 40 yıldır nasıl kuşattığı düşünüldüğünde müthiş bir fark. Burada kimse Taliban’ı duymamış. Bütün bildikleri, Sovyetlerin 1979’da Afganistan’ı işgal ettiği ve mücahitlerin bu işgale direndiği. Bunu da, 1979’da koridorun başlangıç kesimlerinde kendilerine bedava sigara veren Sovyet askerlerden öğrenmişler.”

Bölgedeki nüfusu 12 bini bulan Vahiler, tıpkı Tacikistan Pamir dağları etekleri ile Pakistan ve Çin tarafında yaşayan kardeş aşiretleri gibi Vahi dili konuşuyorlar. Tarihi Bedehşan coğrafyasında nüfusu 100 bini geçen Vahiler, Çin’de ‘Tacik’, Pakistan’da ise ‘Pamiri’ veya ‘Gucali’ diye adlandırılıyor. Sünni aşiretlerin baskısından kaçmak için bu izole dağlarda yaşayan Vahilerin tamamı İsmaili mezhebinden. Kadınların başlarını örtmemeleri, ev yapımı alkollü içkileri içmeleri, kadın ve erkeklerin beraber ibadet etmesi gibi önemli sosyal ve inanç farklılıklara sahipler.

12 bin Vahi’nin yaşadığı Vahan Koridoru bölgesinde ‘tıp’, ‘hastane’ diye bir şey olmadığı için fiziksel kavga yaşanmıyor. Çünkü yaralanırsanız, tedavisi mümkün olmadığı için ölümcül olabilir. Bu yoksunluk, hamile kadın ve çocuk ölümlerinin sıkça yaşanmasına neden oluyor. Bu zor şartlardaki en büyük keyifleri ise çay ve afyon. Günlük koşuşturma sonrası akşam saatlerinde hemen herkes afyon içiyor. Bazıları keyif için, bazıları kaybettiği bir yakınının üzüntüsünü unutmak için bazıları da can sıkıntısından… Çocuklar bile 9-10 yaşında içmeye başlıyor. Nihayetinde herkes bağımlı hale geliyor.

Son dönemde turistlerin ilgisi de artmış. Abbas oraya vardığında bir İtalyan kadın turist ile Vahi tercümanı da bölgedeymiş. Birkaç gün önce de National Geographic dergisinden bir ekibin bölgeyi ziyaret ettiğini öğrenmiş. Gohar Abbas’ın avantajı, kendisinin de bir Vahi olması. Bölgenin hemen güneyinde yine Vahi aşiretlerin yaşadığı Pakistan’ın Hunza Vadisi kökenli olan Abbas Vahi dilini konuştuğu için bölgede zorluk yaşamıyor.

Sürekli babasından ve dedesinden, ‘asıl memleketimiz orası’ hikayelerini dinlediği için hayatı boyunca bu koridora gitmek isteyen Abbas, nihayet bu isteğine 2017 yılı sonbaharında ulaşmayı başarıyor. Gohar Abbas, klavuzu ile birlikte buraya Pakistan sınırındaki yaklaşık 5 bin metre rakımlı İrşad Geçidinde, at sırtında kar fırtınaları arasında birkaç günlük yolcuktan sonra ulaşmayı başarır.

Orada geçirdiği sürede bir yandan ana yurdunda olmanın heyecanı ile birlikte orada yaşayan insanların yoksulluklarından duyduğu hayal kırıklığı da yaşamış:

‘’Cennet ve cehennemin aynı anda yaşandığı bir yer gibi. Son derece misafirperver insanlar, hayatın zorluklarına katlanabilmek için içtikleri afyon kadar insanı etkileyen muhteşem bir doğada yaşamaya devam ediyorlar’’



Sonsuz Ark'tan
  1. Sonsuz Ark'ta yayınlanan yazılardan yazarları sorumludur. 
  2. Sonsuz Ark linki verilerek kısmen alıntı yapılabilir.
  3. Sonsuz Ark yayınları Sonsuz Ark Manifestosu'na aykırı yayın yapan sitelerde yayınlanamaz.
Yorum Gönder

Seçkin Deniz Twitter Akışı